Ana sayfa › Konu anlatımı › Kanamalar ve şok

Kanamalarda ve Şokta İlk Yardım

Kanama, damar bütünlüğünün bozulmasıyla kanın damar dışına akmasıdır. Kan kaybının fazla olması şoka ve ölüme yol açabilir; bu yüzden ciddi kanamayı durdurmak ilk yardımın en acil işlerindendir.

Kanama türleri

Tür	Nasıl tanınır?
Atardamar kanaması	Açık kırmızı renklidir; kalp atışıyla uyumlu, kesik kesik ve fışkırarak akar. Çok kısa sürede çok kan kaybettirir.
Toplardamar kanaması	Koyu kırmızı renklidir; yavaş ve tekdüze akar.
Kılcal damar kanaması	Sızıntı biçimindedir.

Kanın aktığı yere göre de ikiye ayrılır: dış kanamada kan vücut dışına, iç kanamada vücut içine akar.

Dış kanamada ilk yardım

Yaralı sakinleştirilir ve düz bir zemine sırtüstü yatırılır.
Yaranın üzerine temiz bir bez konur ve doğrudan bası uygulanır: en az 5 dakika, sabit ve kesintisiz.
Bez kanla ıslanırsa kaldırılmaz; üzerine ikinci bir bez konarak basıya devam edilir.
Bezleri yerinde tutmak için basınçlı bandaj uygulanır. Bandaj dolaşımı kesecek kadar sıkı olmamalıdır.
Müdahaleyle durdurulamayan, hayatı tehdit eden kanamada hemen 112 aranır.

Yaralıya yiyecek ve içecek verilmez; bilinci ve yaşam bulguları 2-3 dakikada bir kontrol edilir.

Eski kaynaklarda kanayan bölgenin kalp seviyesinden yukarıda tutulması ve kanayan yere en yakın basınç noktasına bası da anlatılır; sınavda bu biçimde sorulabilir. Güncel ilk yardım kitabında bu iki yöntem yer almaz. Aşağıdaki sorular güncel kitaba göre yazılmıştır; eski bilginin geçtiği yerler açıklamalarda belirtilir.

Turnike

Turnike şu durumlarda uygulanır: doğrudan bası ve basınçlı bandajla durdurulamayan, hayatı tehdit eden kol ve bacak kanamaları; uzuv kopması; tek ilk yardımcının çok sayıda yaralıya müdahale etmek zorunda olması.

En az 5-10 santimetre genişliğinde, esnemeyen sargı bezi ya da kumaş kullanılır. İp ve tel gibi kesici malzemeler kullanılmaz.
Kol ve uyluk gibi tek kemikli bölgelere, kanamaya en yakın sağlam deri üzerine uygulanır.
Kanama duruncaya kadar sıkılır; durduktan sonra daha fazla sıkılmaz.
Turnikenin üzeri örtülmez, uygulama saati üzerine yazılır.
112 ekibi gelinceye kadar turnike gevşetilmez ve açılmaz.

Eski kaynaklarda turnikenin belirli aralıklarla gevşetilmesi önerilirdi. Sağlık Bakanlığının güncel kitabında turnikeye ekip gelene kadar dokunulmaz.

İç kanama

İç kanamada kan damar dışına çıkar ama vücut içinde kalır. Trafik kazası, yüksekten düşme ve çarpma sonrasında görülebilir. Belirtileri: soğuk, soluk ve nemli cilt; hızlı nabız; hızlı solunum; huzursuzluk; karın ya da göğüste ağrı ve şişlik; bilinç değişikliği.

112 aranır; yaralı sırtüstü yatırılır ve olabildiğince hareket ettirilmez.
Şok belirtileri varsa ve çoklu yaralanma, kalça ya da bacak yaralanması yoksa şok pozisyonu verilir.
Üzeri örtülür ama aşırı ısıtılmaz. Yiyecek ve içecek verilmez.

Şok ve şok pozisyonu

Şok, dolaşım bozukluğu nedeniyle dokulara yeterli oksijenin ulaşamamasıdır ve hayatı tehdit eder. Belirtileri: soğuk, soluk ve nemli cilt; hızlı ve zayıf nabız; hızlı ve yüzeysel solunum; huzursuzluk, baş dönmesi, susuzluk hissi; dudak çevresinde solukluk ya da morarma; bilinç seviyesinde azalma.

112 aranır; yaralı düz bir zemine sırtüstü yatırılır.
Dış kanama varsa hemen kontrol altına alınır.
Şok pozisyonu: yaralı sırtüstü yatarken ayakları 30-60 derece kaldırılır ve bacaklarının altına destek konur.
Çoklu yaralanma, kalça ya da bacak yaralanması ya da kalp krizi şüphesi varsa bacaklar kaldırılmaz.
Üzeri örtülür, sıkan giysileri gevşetilir, yiyecek ve içecek verilmez.

Eski kaynaklarda ve eski sınav sorularında şok pozisyonu "bacakların 30 santimetre yükseltilmesi" olarak geçer.

Burun kanaması

Kişi oturtulur; boyun yaralanması yoksa başı hafifçe öne eğilir ve ağzından nefes alması söylenir. Burun kanatları iki parmakla 10-15 dakika sıkılır. Kanama 15 dakikadan sonra sürüyorsa 112 aranır. Baş geriye yatırılmaz.

Kopan uzuv

Kopan parça yıkanmaz, ıslatılmaz. Temiz bir beze sarılır ve su geçirmez, ağzı kapalı bir torbaya konur.
Bu torba, içinde bir ölçü suya iki ölçü buz bulunan ikinci bir torbaya ya da kaba yerleştirilir. Parça buzla doğrudan temas etmez.
Torbanın üzerine yaralının adı yazılır; yaralıyla aynı araçta, en geç 6 saat içinde sağlık kuruluşuna ulaştırılır.

Batan yabancı cisim

Vücuda batan cisim çıkarılmaz ve oynatılmaz. Çevresine gazlı bez yerleştirilerek bulunduğu konumda sabitlenir ve 112 aranır.

Bu konunun soruları

20 soru. Her cevaptan sonra açıklama görünür.

1. Açık kırmızı renkte olan ve kalp atımlarıyla uyumlu şekilde kesik kesik fışkıran kanama hangisidir?
Doğru cevap: B. Atardamarlar kalpten çıkan temiz kanı taşır; kan açık renklidir ve basınçla fışkırır. Toplardamar kanaması koyu renklidir ve sızar tarzda akar.
2. Kolunda kanaması olan yaralıya ilk olarak hangisi uygulanır?
Doğru cevap: D. Dış kanamalarda ilk uygulama, yara üzerine temiz bir bezle doğrudan basıdır; bası en az 5 dakika kesintisiz sürdürülür. Eski kaynaklar kanayan bölgenin kalp seviyesinden yukarıda tutulmasını da sayar; güncel ilk yardım kitabında bu uygulama yer almaz.
3. Güncel ilk yardım kitabına göre turnike uygulamasıyla ilgili hangisi doğrudur?
Doğru cevap: C. Turnike; doğrudan bası ve basınçlı bandajla durdurulamayan uzuv kanamalarında, uzuv kopmalarında ve tek ilk yardımcının çok sayıda yaralıya bakması gerektiğinde uygulanır. En az 5-10 cm genişliğinde, esnemeyen bir bez kullanılır. Uygulama saati yazılır ve sağlık ekibi gelene kadar turnike gevşetilmez.
4. Burun kanaması olan kişiye nasıl ilk yardım yapılır?
Doğru cevap: C. Baş geriye yatırılırsa kan yutulur ve kusmaya yol açabilir. Baş öne eğilip burun kanatları 10-15 dakika sıkılır; kanama 15 dakikadan sonra sürüyorsa 112 aranır.
5. İç kanama şüphesi olan yaralıya aşağıdakilerden hangisi yapılmaz?
Doğru cevap: B. İç kanamada ağızdan hiçbir şey verilmez. Yaralıya şok pozisyonu verilir, üzeri örtülür ve hızla sağlık kuruluşuna sevki sağlanır.
6. Şok pozisyonu hangisidir?
Doğru cevap: B. Bacakların yükseltilmesi beyne ve kalbe giden kan miktarını artırır. Sağlık Bakanlığının güncel ilk yardım kitabında ayaklar 30-60 derece kaldırılır; eski kaynaklarda bu ölçü 30 santimetre olarak geçer. Yaralının üzeri de örtülür.
7. Koyu kırmızı renkte olan ve yaradan sızarak, taşarak akan kanama hangisidir?
Doğru cevap: C. Toplardamarlar kirli kanı taşır; kan koyu renklidir ve sürekli akar. Atardamar kanaması açık renklidir ve fışkırır.
8. Küçük kabarcıklar şeklinde, hafif sızıntı biçiminde görülen kanama hangisidir?
Doğru cevap: B. Kılcal damar kanamaları yüzeyseldir ve genellikle kısa sürede kendiliğinden ya da hafif baskıyla durur.
9. Güncel ilk yardım kitabına göre, koldaki kanama doğrudan basıya rağmen 10 dakika içinde durmazsa ne yapılır?
Doğru cevap: B. İlk bezler kaldırılmadan üzerine bez eklenir, bası artırılır ve bezler basınçlı bandajla sabitlenir. Buna rağmen durmayan, hayatı tehdit eden uzuv kanamalarında turnike uygulanır. Eski kaynaklar bu aşamada kanayan yere en yakın basınç noktasına bası yapılmasını söyler; sınavda bu biçimde de sorulabilir.
10. Kopan bir parmak, sağlık kuruluşuna nasıl götürülür?
Doğru cevap: A. Kopan parça buzla doğrudan temas ederse dokusu donar. Bu yüzden önce su geçirmez torbaya, torba da buz içeren ikinci bir kaba konur.
11. Hangisi şokun belirtilerinden değildir?
Doğru cevap: A. Şokta dolaşım yetersizdir: cilt soluk, soğuk ve nemlidir; nabız hızlı ve zayıftır; kan basıncı düşer.
12. Kanama için basınçlı bandaj uygulanırken hangisine dikkat edilir?
Doğru cevap: C. Basınçlı bandaj, yaradaki bezlerin üzerinden uzvu sıkıca saracak ama dolaşımı kesmeyecek biçimde uygulanır; bandajın altında ağrı, uyuşma, karıncalanma ve renk değişikliği olup olmadığı izlenir. Eski kaynaklar kanayan bölgenin kalp seviyesinden yukarıda tutulmasını da önerir; güncel ilk yardım kitabında bu uygulama yer almaz.
13. Güncel ilk yardım kitabına göre turnike vücudun hangi bölgelerine uygulanır?
Doğru cevap: D. Turnike kol ve uyluk gibi tek kemikli bölgelere, kanamaya en yakın ve derisi sağlam olan yere uygulanır; uzuv kopmalarında ön kol ve bacağa da uygulanabilir. Eski kaynaklarda kanayan yere en yakın basınç noktasına bası yapılması da anlatılır; güncel ilk yardım kitabında basınç noktaları yer almaz.
14. Şoktaki yaralının üzerinin örtülmesinin amacı nedir?
Doğru cevap: D. Şokta dolaşım bozulduğu için vücut ısısı düşer. Yaralı sırtüstü yatırılır, bacakları yükseltilir ve üzeri örtülerek sıcak tutulur.
15. Kanamalı bir yaralıya müdahale eden ilk yardımcı, kanla bulaşan hastalıklardan korunmak için öncelikle ne yapmalıdır?
Doğru cevap: C. İlk yardımcı önce kendi güvenliğini sağlar. Eldiven yoksa temiz bir poşet gibi bir engelle kanla doğrudan temas önlenir.
16. Aşağıdakilerden hangisi şoka yol açabilir?
Doğru cevap: A. Şok, dolaşımın dokulara yeterince kan götürememesidir; en sık nedenlerinden biri şiddetli kanamadır.
17. Aşağıdakilerden hangisi iç kanamadır?
Doğru cevap: B. Kanın vücut içine aktığı ve dışarıdan görülmeyen kanamalar iç kanamadır.
18. Kanaması duran bir yaranın üzerindeki pıhtı için hangisi doğrudur?
Doğru cevap: B. Pıhtı, kanamayı durduran doğal tıkaçtır; kaldırılırsa kanama yeniden başlar.
19. Kanaması durdurulan yaralının sık aralıklarla kontrol edilmesinin nedeni nedir?
Doğru cevap: A. Kanama yeniden başlayabilir, yaralı şoka girebilir. Bilinç, solunum ve kanama sağlık ekibi gelene kadar izlenir.
20. Başındaki yaradan kanaması olan yaralıya bası uygulanırken neye dikkat edilir?
Doğru cevap: A. Baş yaralanmalarında dış kanamaya, kemik kırığı riski nedeniyle aşırı kuvvet uygulamadan bası yapılır.

Kaynak: Millî Eğitim Bakanlığı ilk yardım eğitimi sunumları, "Kanamalar" ve "Şok ve Göğüs Ağrılarında İlk Yardım" (Sağlık Bakanlığının İlk Yardım Uygulamaları Beceri Rehberi ve İlk Yardım Eğitim Kitabı kapsamında, 2025). Bu sayfa sınava hazırlık içindir; uygulamalı ilk yardım eğitiminin yerini tutmaz.

Diğer ilk yardım konuları

Bütün konu anlatımları